जागतिक बाजारात दुधाच्या दरात मोठी तफावत: भारतात दूध सर्वात स्वस्त, तर तैवान-हाँगकाँगमध्ये मोजावे लागतात लिटरमागे २५० रुपयांहून अधिक!

नवी दिल्ली / मुंबई:
दैनिक आहारात अत्यंत महत्त्वाचा घटक असलेल्या दुधाच्या किमतींमध्ये जागतिक पातळीवर प्रचंड तफावत असल्याचे समोर आले आहे. एका आंतरराष्ट्रीय विश्लेषणात प्रमुख देशांमधील १ लिटर पाश्चराइज्ड दुधाच्या सरासरी किरकोळ दरांची तुलना केली असता, भारतात जगाच्या तुलनेत दूध सर्वात किफायतशीर दरात उपलब्ध होत असल्याचे दिसून आले आहे; तर तैवान, हाँगकाँग आणि सिंगापूर या देशांत नागरिकांना १ लिटर दुधासाठी अडीचशे रुपयांहून अधिक खर्च करावा लागत आहे.
प्रमुख देशांमधील १ लिटर पाश्चराइज्ड दुधाचे सरासरी दर (भारतीय रुपयांत):
| देश | स्थानिक चलन | स्थानिक दर (१ लिटर) | अंदाजे दर (भारतीय रुपयांत – INR) |
|—|—|—|—|
| भारत | INR (₹) | ₹५६ – ₹६८ | ₹५६ – ₹६८ |
| नेपाळ | NPR | ~१०० – ११० NPR | ₹६२ – ₹६८ |
| बांगलादेश | BDT | ~९० – १०० BDT | ₹६५ – ₹७२ |
| पाकिस्तान | PKR | ~२३० – २५० PKR | ₹७० – ₹७६ |
| ब्राझील | BRL (R$) | ~R$ ५.५० – ६.०० | ₹८० – ₹९० |
| अमेरिका | USD ($) | ~$१.०५ – $१.१० | ₹९० – ₹९५ |
| रशिया | RUB (₽) | ~११० – १२० RUB | ₹९५ – ₹१०५ |
| दक्षिण आफ्रिका | ZAR | ~२१ – २३ ZAR | ₹९५ – ₹१०५ |
| जर्मनी | EUR (€) | ~€१.१५ – १.२५ | ₹१०५ – ₹११५ |
| फ्रान्स | EUR (€) | ~€१.२० – १.३० | ₹११० – ₹१२० |
| जपान | JPY (¥) | ~२२० – २४० JPY | ₹१२० – ₹१३० |
| इटली | EUR (€) | ~€१.४५ – १.५५ | ₹१३० – ₹१४० |
| सौदी अरेबिया | SAR | ~६.०० – ६.५० SAR | ₹१३५ – ₹१४५ |
| कुवेत | KWD | ~०.५० KWD | ₹१३५ – ₹१४५ |
| युनायटेड किंगडम (UK) | GBP (£) | ~£१.२५ – १.३५ | ₹१३५ – ₹१४५ |
| चीन | CNY (¥) | ~१२ – १३ CNY | ₹१४० – ₹१५० |
| ऑस्ट्रेलिया | AUD (A$) | ~A$ २.६० – २.८० | ₹१४५ – ₹१५५ |
| न्यूझीलंड | NZD (NZ$) | ~NZ$ २.९० – ३.१० | ₹१४५ – ₹१५५ |
| संयुक्त अरब अमिराती (UAE) | AED | ~६.५० – ७.०० AED | ₹१५० – ₹१६० |
| कतार | QAR | ~७.५० – ८.०० QAR | ₹१७० – ₹१८० |
| दक्षिण कोरिया | KRW (₩) | ~२,९०० – ३,१०० KRW | ₹१८० – ₹१९० |
| स्वित्झर्लंड | CHF | ~१.९० – २.०० CHF | ₹१८५ – ₹१९५ |
| कॅनडा | CAD (C$) | ~C$ ३.०० – ३.२० | ₹१८५ – ₹२०० |
| तैवान | TWD | ~९० – ९५ TWD | ₹२४० – ₹२५५ |
| सिंगापूर | SGD (S$) | ~S$ ३.९० – ४.१० | ₹२४५ – २५५ |
| हाँगकाँग | HKD | ~२३ – २५ HKD | ₹२४५ – ₹२६५ |
किमतींमधील प्रचंड फरकाची मुख्य कारणे:
* आशियाई आयातदार देशांमध्ये सर्वाधिक महागाई:
तैवान, हाँगकाँग आणि सिंगापूर या देशांमध्ये डेअरी फार्मिंगसाठी पुरेशी जागा उपलब्ध नाही. परिणामी, त्यांना दुधाची बहुतांश गरज भागवण्यासाठी आयातीवर अवलंबून राहावे लागते. वाहतूक खर्च आणि आयातीवरील शुल्कांमुळे या देशांत दुधाचे दर जगात सर्वाधिक (प्रति लिटर ₹२४० ते ₹२६५) आहेत.
* भारतीय उपखंडात सर्वात स्वस्त दूध:
भारत, पाकिस्तान, नेपाळ आणि बांगलादेश या देशांत दुधाचे दर जगाच्या तुलनेत सर्वात कमी आहेत. भारतात स्थानिक पातळीवर होणारे विक्रमी दूध उत्पादन आणि शेतकरी ते ग्राहक यांच्यातील थेट पुरवठा साखळी (सहकारी व खाजगी डेअरी नेटवर्क) यामुळे भारतीय ग्राहकांना अवघ्या ₹५६ ते ₹६८ प्रति लिटर दरात दूध मिळते.
* युरोप आणि कॅनडात कडक मानके व व्यवस्थापन:
कॅनडा, स्वित्झर्लंड आणि युरोपीय देशांमध्ये दुधाचा दर्जा, जनावरांचे कल्याण आणि स्वच्छतेची मानके अत्यंत कडक आहेत. याशिवाय, कॅनडासारख्या देशात ‘सप्लाय मॅनेजमेंट सिस्टीम’द्वारे हमीभाव आणि उत्पादनावर नियंत्रण ठेवले जाते. त्यामुळे तेथील दर तुलनेने चढे (₹१०५ ते ₹२०० प्रति लिटर) राहतात.